اهميت سياسى سيستان - حال به موضوعى مىرسيم كه تاكنون در مدنظر داشته و وجودش را با عنوانى كه به اين فصل داده‌ام خاطرنشان ساخته‌ام . اما مسئلهء سيستان به موضوع كهنهء مرزى يا دعاوى متضاد ايران و افغانستان ربطى ندارد . فقط از لحاظ نقشى است كه احتمالا يا امكانا سيستان در آينده در سياست آسياى مركزى و در استراتژى سياسى يا نظامى روس و انگلستان خواهد داشت « 1 » بررسى نقشه با كمك يك جفت حلقه ، روشن خواهد ساخت كه ولايت سيستان در وسط راه مشهد و دريا واقع شده است و اين وضع جغرافيائى اين ولايت را يك پايگاه متقدم نظامى خراسان و همچنين وسيله و رابطى مىسازد كه هر دولتى كه بخواهد بر خراسان و مشهد دست يابد بايد طى نمايد . شق اول ارزش آن را از لحاظ دولت روس و شق دوم اهميت آن را از نظر بريتانيا نشان مىدهد . اهميت آن از لحاظ روس - سيستان براى روسيه هم ارزش مثبت و نافع دارد و هم منفى و مضر و آسان هم نيست كه اظهار كرد كه كدام جنبهء آن مهم‌تر است . هرگاه آن دولت اين كار را تدبير و سياست و يا ضرور تشخيص دهد كه خراسان را بلع كند با دست‌يابى بر سيستان نه تنها قسمت شمالى ، بلكه سراسر اين ايالت را در چنگ خواهد داشت . بعلاوه اين عمل او را در مجاورت كامل حريم مرزى هند و بلوچستان قرار خواهد داد . درحال‌حاضر بين روسيه و مرز هندوستان پانصد ميل سرزمين افغانستان واسطه است كه هرچند مانع قاطعى در راه پيشروى نيست ، ولى سراسر اين اراضى در دست عشايرى بىتمدن است كه به استقلال خويش بيش از هرچيزى پابند مىباشند ، اگرچه اين كار رشتهء وفادارى ايشان را نسبت به سلطان آنها سست كند . به عبارت ديگر پيشروى نظامى در اين منطقه مستلزم نبرد دشوارى با افغانهاست . حال طرف مهاجم هركه خواهد باشد . ضمنا در صورت اقدام به تهاجم ، چند تعهد رسمى را هم بايد درهم شكست و نيروى عظيم بايد فراهم كرد و با مخاطرات پيوسته روبرو گرديد . از سوى ديگر اگر يك لشكر روس به عزم - نمىگويم هند را تسخير كند چون درحال‌حاضر

--> ( 1 ) - من قبلا شرحى اجمالى ولى خيلى وافى و كافى در اين خصوص منتشر ساختم : كتاب « روسيه در آسياى مركزى » .